خراسان رضوی - آشنایی با جاذبه های گردشگری استان خراسان رضوی

استان خراسان با مساحتی معادل 313.335 کیلومتر مربع که در حدود یک پنجم مساحت ایران را تشکیل میداد، وسیعترین استان کشور بود. استان خراسان با مصوبه دولت در سال 1383 به سه استان خراسان رضوی، خراسان شمالی و خراسان جنوبی تقسیم شد.

استان خراسان رضوی :

استان خراسان رضوی با مساحتی بالغ بر 127.432 کیلومتر مربع از شمال به جمهوری‌ ترکمنستان، از شمال غربی به استان خراسان شمالی از شرق به کشور افغانستان، از جنوب به استان سیستان و بلوچستان و از غرب و شمال غربی به استان یزد، اصفهان، سمنان و گلستان محدود میباشد.

بر اساس آخرین تقسیمات کشوری این استان به مرکزیت مشهد دارای 19 شهرستان،64 نقطه شهری، 62 بخش و 158 دهستان و 3767 آبادی دارای سکنه میباشد.

شهر مشهد :

تا قبل از سال 202 هجری قمری هیچگاه کسی فکر نمی ‌کرد که قرار است شهری به نام مشهد بوجود آید اما در این سال و پس از شهادت و دفن حضرت امام رضا (ع) در محلی از توابع توس به نام سناباد که به همین مناسبت نیز آنجا را مشهد رضا (محل شهادت) نامیدند هسته اصلی شهر مشهد کنونی پدید آمد. سلطان محمود غزنوی بقعه ای بر روی مرقد امام رضا (ع) بنا کرد.

در قرن هفتم هجری که شهر توس به دست مغولان ویران گردید، جمعیت آن سامان رو به سوی مشهد آوردند و به تدریج بر وسعت و آبادانی این شهر افزودند.

شهر مشهد که در آغاز بقعه ای در آبادی سناباد نوقان بود، به تدریج توسعه یافت. ناحیه توس ابتدا مسکن اقوام غیر آریایی بوده است.

در داستانهای ملی ایران، بنای اصلی شهر توس را به جمشید و تجدید بنای آن را به توس پسر نوذر که پهلوان و سپهسالار ایران بود، نسبت میدهند این شهر در زمان ساسانیان وجود داشته است.

قسمتی از شهر توس در زمان خلافت عثمان به دست اعراب افتاد و ضمیمه سرزمین های قلمرو اسلام در دوره خلافت عمر شد.

از سال 421 هجری قمری سلجوقیان به تدریج در شهرهای مهم خراسان نفوذ کردند تا آنکه ملکشاه سلجوقی در سال 465 هجری قمری توس را به عنوان تیول در اختیار خواجه نظام الملک توسی وزیر کاردان خود گذاشت.

در سال 548 هجری قمری قبیله غز، پس از غلبه بر سلطان سنجر سلجوقی، شهرهای بزرگ خراسان از جمله توس را به تصرف خود در آوردند.

جدایی مناطق و شهرهای نواحی شمالی و شرقی خراسان در طی دو قرن گذشته نه تنها همبستگی قومی و فرهنگی را کم نکرد، بلکه پس از فروپاشی اتحاد شوروی آشکارتر نیز شد و پیوندهای فرهنگی مستحکمی میان مردم خراسان بزرگ بوجود آورد و دلبستگی فراوانی بین مردم این نواحی ایجاد شد.

ویرانه هایی که از توس قدیم در کنار توس جدید باقی مانده است حکایت از قتل و غارتهای بیشماری دارد که بر این شهر قدیمی گذشته است.

شهر توس در زمره‌ نخستین شهرهایی بود که در معرض هجوم وحشیانه و خانمانسوز مغولان قرار گرفت و عرصه آن لگد مال سپاهیان تولوی پسر چنگیزخان شد و مانند دیگر شهرهای خراسان به ویرانه ای بدل شد.

شهر توس به علت موقعیت خاص و حساسش در عصر فترت و دوره حد فاصل ایلخانان مغول و تیموریان، بارها میان حاکمان وقت دست به دست شد تا اینکه در سال 791 هجری قمری بعد از شورشی که موفقیتی نداشت، مردم آن قتل عام و قریب به ده هزار نفر کشته شدند و بر حسب معمول آن دوره در پای دروازه های شهر، برجهایی از کله‌ کشتگان ساخته شد.

در سال807 شاهرخ فرزند تیمور لنگ به سلطنت رسید در زمان او در شهر توس آبادانی و سازندگی گسترش یافت. اهمیت فوق العاده ای که مشهد از عصر شاهرخ به بعد یافت و توجه سلاطین تیموری، علی الخصوص سلطان بایسنقر به مشهد و روضه مبارکه، موجب کمرنگ شدن نام شهر توس شد.

به گونه‌ ای که از نیمه دوم قرن نهم هجری دیگر در متون و تاریخ نامی از توس برده نمیشود. اگر گاهی ‌هم سخنی از آن به میان آمده به عنوان یکی از مناطق تابع مشهد معرفی شده است.

به هر روی، توس بعد از قرن نهم هجری قمری دیگر رنگ و بوی آبادانی به خود ندید. باقیمانده اهالی آن به مشهد کوچ کردند و حصاری که در عهد شاهرخ در پیرامون حرم احداث شده بود محل مناسبی برای اقامت آنان شد. از توس قدیم چیزی جز ویرانه ‌ای به جای نمانده است.

توس جدید نیز به علت قرار گرفتن آرامگاه فردوسی، بزرگ شاعر پارسی گوی ایران زمین دارای اهمیت زیادی‌ است.

به هر حال تاریخ مشهد کنونی با تاریخ شهر توس قدیمی پیوندی ناگسستنی دارد و تحولات سده های بعد از آن در پرتو بارگاه مشهدالرضا بار تاریخی و دینی دو چندان را بدست آورده به گونه‌ ای که‌ این شهر به یکی از قطبهای زیارتگاهی شیعیان جهان تبدیل شده است.

طوس :

چنانکه میدانیم، خراسان قدیم در عرف و اصطلاح نویسندگان کتب مسالک و ممالک و کیهان شناخت (جغرافیا) به چهار بخش تقسیم میشد و هر بخشی را ربعی میگفتند و هر ربع را به نام یکی از چهار شهر بزرگ که در زمانهای مختلف، کرسی آن ربع یا کرسی تمام ایالت خراسان بود، میخواندند. چهار شهر بزرگ خراسان قدیم نیشابور، هرات، بلخ و مرو بود.

تقسیم خراسان به ربع ‌ها کار جغرافی ‌نویسان عرب است. شهرستان توس را توس، پسر نوذر که 900 سال سپهبد بود، بنا کرد پس از آن سپهبدی از توس به زریر و از زریر به بستور و از بستور به کرزم رسید.

شهر مشهد، یعنی مشهد حضرت علی بن موسی الرضا (ع) در سمت خاور نیشابور است و سلسله جبالی که سرچشمه اکثر آبهای نیشابور است مشهد را از نیشابور جدا میسازد.

شهر مشهد امروز کرسی خراسان ایران است و در چند کیلومتری شمال مشهد بقایای شهر قدیم طوس قرار دارد. طوس در قرن چهارم دومین شهر ربع نیشابور محسوب میشد و متشکل بود از دو شهر طابران و نوقان که متصل بهم بودند.

به فاصله دو منزلگاه چاپاری از طوس، باغ بزرگی بود در دهکده سناباد و در آن دهکده قبر هارون الرشید که در سال 193 درگذشت قرار داشت.

قبر امام هشتم شیعیان علی بن‌ موسی الرضا (ع) که در سال 202 در اثر زهری که مامون پسر هارون الرشید به آن حضرت خورانید‌ و باعث شهادت ایشان شد در همان باغ قرار داشت.

نوقان که نوگان تلفظ میشود، هنوز نام محله شمال خاوری و دروازه آن در مشهد جدید است که از طریق آن دروازه به نوقان طوس میروند.

نوقان در زبان مردم امروز نوغون تلفظ میشود و محله ای است در جنوب خاوری مشهد نه شمال خاوری و دیگر جایی به اسم نوقان طوس وجود ندارد و ده نوقان در شهر حل و محل شده.

آب سناباد نیز هنوز ناحیه شمال باختری مشهد را مشروب میسازد. در قرن سوم، به قولی نوقان از طابران بزرگتر بود، ولی یک قرن بعد، طابران از نوقان بزرگتر شد و تا زمان یاقوت حموی بر همین وضع باقی مانده بود، تا آن که لشکریان مغول طوس را ویران کردند.

نوقان به تهیه و ساختن ظرفهای سنگی که به نواحی دیگر میبردند، شهرت داشت و از معادن آن طلا و نقره و آهن و مس استخراج میشد.

در حوالی طوس فیروزه و سنگی که به آن خماهن میگفتند، همچنین سنگ مرمر سبز به دست می ‌آمد که برای فروش به نوقان میبردند. اما این منطقه طوس کم آب بود.

اسم طوس در زمان یاقوت حموی، یعنی در قرن هفتم، غالبا بر ولایت آن اطلاق میشد و در آن ناحیه بیش از هزار دهکده وجود داشت تمام این آبادی ‌ها همچنین دو شهر طوس یعنی طابران و نوقان در سال 617 پایمال لشکریان مغول شد و یکسره غارت و تاراج شد و از آن پس دیگر طوس روی آبادی و عمارت را به خود ندید.

ابن بیطوطه که در 734 طوس و مشهد هر دو را دیده، طوس را اعظم و اکبر بلاد خراسان پس از ویرانی نیشابور و دیگر شهرهای بزرگ میخواند و در همان زمان راجع به مشهد میگوید آن شهر نیز بزرگ و پر جمعیت است طوس بعد از ضربات هلاکو و تیمور بطور کلی ویران شد تا در عهد شاهرخ تیموری بقایای مردم آن به مشهد نقل مکان کردند اما دو قبری که مجاور طوس بود، در اثر توجه ثروتمندان شیعه دوباره آباد شد.

اماکن زیارتی و مذهبی مشهد :

آستان‌ قدس‌ رضوی، بقعه حر عاملی، امامزاده محمد، امامزاده یحیی، مقبره‌ شیخ‌ بهایی، مصلای مشهد، مسجد گوهرشاد، مسجد امام، مسجد‌ کوه ‌سنگی

مراکز تاریخی باستانی مشهد :

قلعه رباط شرف، کلات نادری، کاخ خورشید، آرامگاه فردوسی، آرامگاه‌ ‌طبرسی، آرامگاه‌ اباصلت، آرامگاه نادر، آرامگاه‌ غزالی، آرامگاه‌ خواجه‌ مراد، مدرسه نواب، مدرسه میرزا جعفر، مدرسه‌ سلیمان‌ خان، مقبره ‌پیر پالان ‌دوز، گنبد سبز، میل اخنجان، مدرسه پریزاد، مدرسه ‌خیرات ‌خان، مدرسه‌ ‌گلشن، مدرسه‌ ‌دو در، مدرسه ‌عباسقلیخان، مدرسه‌ باقریه، مدرسه‌ بهزاد، مدرسه‌ خارگرد، مدرسه‌ نظامیه، آرامگاه ایاز، آرامگاه ‌ملک‌ شاه، آرامگاه‌ خواجه ‌ربیع، مصلای مشهد، آرامگاه مادر نادر، آرامگاه کلنل پسیان، خواجه عزیزاله، خانه ملک، مدرسه بالاسر، میل رادکان، کتیبه خان تاشی، کتیبه نادری، پل ‌قدیمی ‌طرقبه، رباط آبگرم، حمام شاه، شهر‌ طوس، پاژ، روستای اخنجان، روستای کارده، روستای طرقبه، روستای ‌شاندیز

جاذبه‌ های طبیعی مشهد :

دریاچه بزنگان، سد طرق، سد زری، پارک ملی تنوره، منطقه کوه سنکی، منطقه وکیل ‌آباد، منطقه اخلومد، منطقه طرقبه، غارمغان، غار کارده، غار زری، غار هندل ‌آباد، غار مزدوران، چشمه گراب، چشمه شاهان، آبشار اخلومد

شهر نیشابور :

این شهر درسال 31 هجری و در زمان خلافت عثمان فتح شد و در دوره اسلامی، یکی از چهار شهر بزرگ خراسان بوده است. وسعت و عظمت این شهر در حدی بوده است که آن را ام البلاد میخوانده اند.

در اوایل دوره اسلامی، وسعت و عظمت این شهر به حدی بود که شهرتی جهانی یافت. بهمین سبب نیز بر روی سکه هایی که در دوران خلفای اموی و عباسی ضرب میشد،‌ نام این شهر نیز دیده میشود.

نیشابور در زمان غزنویان و سلجوقیان از شهرهای مهم و معتبر خراسان محسوب میشد. این شهر که یکی از مراکز تمدن و هنر ایران و خراسان است و شاعران و اندیشمندان بسیاری را در خود پرورانده است، در مسیر جاده ابریشم قرار داشته و اکتشافات باستان شناختی قابل توجهی در آن صورت گرفته است. نیشابور هم اکنون شهری بزرگ و آباد است و آثار دیدنی بسیاری دارد.

مراکز دیدنی نیشابور :

آرامگاه نظام الملک بکروی، آرامگاه حکیم عمر خیام، آرامگاه شیخ عطار نیشابوری، آرامگاه فضل بن شاذان، آرامگاه کمال الملک، آتشکده نیشابور، چشمه گرماب طاقانکوه، چشمه خم ترکان، امامزاده محمد محروق، بقعه قدمگاه، مسجد چوبی

شهر سبزوار :

در دوره ‌های اسلامی، ولایت بیهق دارای دو شهر سبزوار و خسروگرد بود. شهر سبزوار در حمله مغول به کلی ویران شد، لیکن به تدریج آباد گردید. حوادث تاریخی بیشماری در این شهر اتفاق افتاده است.

ازجمله در سال 737 هجری قمری این شهر پناهگاه و پایتخت سلسله سربداران شد. شهر سبزوار به دارالمومنین نیز معروف بوده است. پس از حمله مغول، این شهر مجددا در زمان شاه عباس، توسط ازبکها ویران گشت و مردم آن قتل عام شدند. پس از این واقعه این شهر کم کم رو به آبادانی گذاشت. دوره صفویان برای این شهر، شروع مرمت و بازسازی تاریخ گذشته بود.

مراکز دیدنی سبزوار :

مناره خسرو گرد، گنبد سبزوار، آرامگاه حاجی ملاهادی سبزواری، آرامگاه پیراستیر، آرامگاه پیرمرا، آرامگاه مولانا حسین کاشفی، مدرسه فصیحیه سبزوار، مدرسه کهنه سبزوار، مدرسه فخریه سبزوار، مدرسه شریعتمدار، مسجد جامع روستای چشم، مسجد پامنار، امامزاده شعیب، بقعه بیلدار باشی، بقعه سید ناصربن محمد، امامزاده بی بی خاتون، امامزاده سید علی اکبر، امامراده سید حسین، امامزاده سید حسین و سید اسماعیل، امامزاده هفت معصوم، امامزاده یحیی

شهر گناباد :

شهر گناباد یکی از شهرهای قدیمی ایران است که بنای آن را به پادشاهان هخامنشی نسبت میدهند. این شهر در اوایل حکومت صفویان محل نزاع صفویان با ازبکها بوده است. گناباد در اوایل قرن سیزدهم توسط ایل شیبانی که مخالف سلسله قاجاریه بودند، تصرف شد.

آثار بجا مانده در این شهر متعلق به قرن هفتم هجری میباشد. آثار دیگری که در این شهر دیده میشوند، به نوعی با اساطیر ایرانی در آمیخته اند.

مراکز دیدنی گناباد :

غار فاس، مسجد جامع گناباد، امامزاده سلطان محمد عابد، بقعه سلطانی، امامزاده احمد، آرامگاه جغتین گیسور

شهر کاشمر :

نام اصلی این شهر ترشیز است. در گذشته این شهر جزو ولایتی بود به نام بوشت ویا یوشت که غیر از ترشیز، شهر معروف دیگر آن، کندر بوده است.

درسال 520 هجری قمری این شهر توسط سلطان سنجر سلجوقی محاصره و غارت شد و پس از این تاریخ، یکی از مراکز مهم فرقه اسماعیلیه گردید.

در قرن هشتم هجری، این شهر توسط امیر تیمور گورکانی ویران شد. آثار بجامانده در این شهر متعلق به قرون هفتم و هشتم هجری است. سرو‌ افسانه ‌ای کاشمر در این شهر قرار دارد.

مراکز دیدنی کاشمر :

مناره فیروز آباد، آرامگاه آیت اله مدرس، برج علی آباد، قلعه آتشگاه

شهر قوچان :

شهر قوچان را با شهر باستانی اشک یا ارسکه یکی دانسته اند. این شهر در قرون وسطی به نام خبوشان و خوجان معروف بود. این شهر در زمان هلاکو تجدید بنا شد و نوه‌ هلاکوخان، ارغون خان بر وسعت آن افزود. در زمان غازان خان یک معبد بودایی در این شهر بنا گردید.

همچنین در طول تاریخ، این شهر چندین بار به علت زلزله ویران شده است، اما دوباره ساخته شده و رونق دوباره یافته است. آثار به جا مانده در این شهر عمدتا به قرن ششم هجری تعلق دارند. چشمه گرماب قوچان یکی از محل های دیدنی این شهر است.

شهر سرخس :

قدمت این شهر به زمان ساسانیان میرسد و مانند سایر نواحی خراسان، در طول تاریخ صدمات فراوان دیده است. درسال 617 هجری قمری و در حمله مغول به ایران، سرخس به عنوان سنگر اول، مورد غارت و ویرانی قرار گرفت.

ناحیه سرخس از جمله نواحی مورد تصرف ترکمانان نیز بوده است. باید اذعان داشت که شهر سرخس روزگاری از کانونهای علم و دانش بود و به واسطه مدارس و کتابخانه های متعدد شهرت فراوانی کسب کرده بود.

مراکز دیدنی سرخس :

آرامگاه لقمان بابا، غار بزنگان

شهر تایباد :

شهر تایباد تا چند سال پیش، یکی از بخشهای تربت ‌جام شمرده میشد. از آثار تاریخی این شهر میتوان از مسجد مزار مولانا زین الدین نام برد که متعلق به سال 848 هجری قمری است.

مراکز دیدنی تایباد :

مناره کرات، آرامگاه خواجه عبداله، آرامگاه شاهزاده قاسم، آرامگاه مولانا زین الدین ابوبکر، مسجد غیاثیه شاهرخ، مسجد مولانا

شهر تربت حیدریه :

تربت حیدریه در گذشته زاوه نام داشت. در قرن هفتم هجری، شیخ حیدر، عارف معروف در آنجا زندگی میکرد. تغییر نام این شهر، از زاوه به تربت حیدریه، به احتمال زیاد به زندگی و آرامگاه این عارف بزرگ مربوط است.

آثار تاریخی بجا مانده در این شهر به دوران ساسانیان و قرن هفتم هجری تعلق دارند.

مراکز دیدنی تربت حیدریه :

آرامگاه قطب الدین حیدر، آرامگاه شیخ ابوالقاسم، آتشکده بازه هور، بقعه شاه سنجان

شهر تربت جام :

تربت جام کهن دیار عرفان، واقع در شمال شرقی گستره پهناور ایران زمین با فاصله 165 کیلومتری از مشهد در استان خراسان رضوی قرار دارد.

شهرستان تربت جام از شمال به سرخس، از مغرب به فریمان و تربت حیدریه، از جنوب به تایباد و از شرق به کشورهای ترکمنستان و افغانستان محدود است.

این شهرستان به مرکزیت شهر تربت جام، جمعیتی بالغ بر 210 هزار نفر دارد. نام تربت جام برگرفته از شخصیت شیخ احمد جام است که مزار او به مثابه بخشی از هویت و میراث‌ فرهنگی این دیار میباشد.

مراکز دیدنی تربت جام :

آرامگاه خواجه عزیزاله، آرامگاه شاه قاسم انوار، مجموعه آرامگاهی تربت شیخ جام

شهر چناران :

شهر چناران تا چند سال پیش از بخشهای شهرستان مشهد محسوب میشد. تاریخ این شهر به تاریخ مشهد پیوند خورده است و برای پی بردن به تاریخ آن باید به مطالعه تاریخی شهر مشهد پرداخت.

از مکانهای دیدنی شهر چناران برج تاریخی اردکان میباشد. بنای این برج که ساخت آن در سال 411 هجری قمری به پایان رسیده، بی تردید یکی از مفاخر معماری و یکی از مواریث فرهنگی سرزمین ایران بحساب می آید.

میل رادکان از سبک معماری خاصی برخوردار است و در عین سادگی، یکی از شاهکارهای معماری ایران بعد از اسلام به حساب می آید و بلندای آن که بیش از 35 متر است، نظر هر بیننده ای را به خود جلب میکند. برج تاریخی اردکان از مکانهای دیدنی این شهر است.

شهر خواف :

خواف یکی از شهرهای استان خراسان است که تا چند سال پیش از بخشهای شهرستان تربت حیدریه محسوب میشد. تاریخ این شهر با تاریخ تربت حیدریه در هم آمیخته است.

از آثار باستانی شهر خواف میتوان از مسجد ملک زوزن در دشت خواف نام برد که متعلق به قرن هفتم هجری است.

مراکز دیدنی خواف :

مسجد گنبد، مسجد ملک زوزن

شهر درگز :

محمد آباد مرکز درگز است و به احتمالی، با شهر نسای سابق یکی است. این شهر بین نسا و سرخس و در دشت خاوران جای داشت و مرکز آن مهنه یا میهنه نامیده میشد. ابوسعید ابوالخیر، عارف مشهور در این قریه به دنیا آمده است.

درگز به علت مجاورت با مرز ایران و جمهوری ترکمنستان از اهمیت سیاسی و نظامی خاصی برخوردار است بیشتر آثار تاریخی این شهر به دوره افشاریه تعلق دارند، از جمله قلعه مستحکم کلات نادری که در نزدیکی نوار مرزی قرار دارد.

درگز شهری متوسط و آباد است و در شمال استان خراسان واقع شده است. مسجد نادری از مکانهای دیدنی این شهر است.

تعداد بازدید : 2804
تاریخ انتشار : 24-01-1392 , 14:09